Moich 20 lat wolności - dla MF Dnes

Czeski dziennik Mlada Fronta Dnes drukuje przez 20 tygodni - 20 "esejów" o osobistej wolności. Zakończą w listopadzie - w rocznicę obalenia komunizmu w Czechosłowacji. Poprosili mnie o takie zwierzenie i o zdjęcie sprzed 20 lat. Zdjęcia dokładnie z 1989 r. nie miałem niestety.

Milion w minutę czyli cztery uwagi o wolności

Dwadzieścia lat temu miałem – 23 lata. Przez ten czas wiele razy użyłem i nadużyłem słowa „wolność”. Jednak są cztery momenty, kiedy to słowo mocno zabrzmiało mi w uszach, pamiętam je do dziś.

1.

„Zdradzę, jak zarobić milion w minutę! Stargard Szczeciński, skr. poczt…”

Był rok 1993, kiedy zobaczyłem to ogłoszenie w gazecie. Napisałem, że bardzo mi zależy na tej niezwykłej radzie. Odpowiedź przyszła po czterech dniach, zapakowana w szarą kopertę. Zanim jednak dostałem ją do ręki na poczcie, musiałem za nią zapłacić. Suma miała być wysłana do nadawcy. Była to równowartość paczki Marlboro, więc zapłaciłem bez bólu. Kopertę rozerwałem zaraz przy okienku i zacząłem czytać z drżeniem rąk:

„Żeby zarobić milion w minutę, musisz mieć odpowiednią sumę pieniędzy, którą złożysz w banku na taki procent, aby co minutę procentowała Ci o milion. Jaka to ma być suma? To już musisz obliczyć sobie sam. Pozdrawiam, Lucyna ze Stargardu”.

„No nie… – powiedziałem spontanicznie do urzędniczki i przeczytałem na głos radę. „Jeśli ta kobieta wysyła sto takich rad dziennie…”.

„Ach, proszę pana - przerwała mi pani w okienku – moja córka wczoraj zapłaciła za radę, jak urosnąć”.

„A jak?” – zainteresowałem się.

„Powinnaś chodzić po górach, bo wtedy wyciągają się kości, a jak w twoim mieście nie ma gór, to musisz dużo chodzić po schodach wieżowców. W górę i w dół. Życzymy wytrwałości”.

Na to zza biurka wstał mężczyzna w średnim wieku, który był chyba naczelnikiem poczty i zagrzmiał: „Bo to jest wolność!”.

Po czym wyprostował się i z podniesioną głową zaczął maszerować na zaplecze.

„To jest właśnie ta wolność!” – powtórzył takim tonem, jakby ogłaszał, że właśnie ona jest praprzyczyną wszystkich nieszczęść świata.

2.

W latach 90. prowadziłem pierwszy polski talk-show. W prywatnej komercyjnej telewizji Polsat. Nosił tytuł „Na każdy temat” i zapraszaliśmy do niego ludzi, których w komunizmie nigdy nie pokazywała telewizja: mężczyznę po zmianie płci, kobiety po amputacji piersi, ludzi wierzących w UFO itp. W idealnie homogenicznym socjalistycznym społeczeństwie „Inny” nie istniał. Producent wybrał tę stację, ponieważ – w przeciwieństwie – do publicznej telewizji w Polsacie nikt nie ingerował w treść programów. Nagrywaliśmy, co nam się podobało.

Wymyśliłem jesienią 1995 r., żeby w jednym  z programów pokazać coś, co było normą na Zachodzie: lekcję nakładania prezerwatywy na banana. Nagraliśmy więc taki program z seksuologiem-nauczycielem, ale pech chciał, że podczas montażu przechodził korytarzem poseł z rządzącej wtedy partii chrześcijańsko-narodowej. Prywatny właściciel stacji Polsat zatrudnił go do programów religijnych. (Nota bene zwolnił go, kiedy rząd w Polsce zmienił się na socjaldemokratyczny).

Pan Czarnecki (tak nazywał się ten funkcjonariusz) zajrzał do naszej montażowni, zrobił się czerwony, a potem zbladł i zamknął drzwi.

Mój producent usłyszał następnego dnia od dyrektora stacji: „Oczywiście macie zupełną wolność w robieniu tego programu, ale wyemitujemy to dopiero po wyborach. Wytrzymajcie jeszcze trzy tygodnie, a potem puścimy tego banana”.

Rzeczywiście, za trzy tygodnie miały się odbyć wybory prezydenckie.  Obaw właściciela stacji nie rozumiem do dziś. Nie wiem, dlaczego w trakcie kampanii wyborczej nie można było w prywatnej telewizji pokazać prezerwatywy. „Oczywiście macie zupełną wolność…”.

(A wybory wygrał socjaldemokrata Kwaśniewski).

3.

W ostatnich latach, gdy myślę o mojej osobistej wolności, zaraz wyświetla mi się w głowie słowo „Czechy”.

Kiedy przyjechałem po raz pierwszy do Pragi w marcu 2000 roku, poczułem, że to miasto pozwala mi oddychać. Podczas gdy  Warszawa mnie chwyta za gardło. Praga pozwala mi odlecieć, Warszawa przywołuje do normy.

Przyjeżdżam tu kiedy chcę, mieszkam ile chcę i gdzie chcę, nikt nie sprawdza mi paszportu, nie muszę zgłaszać swojego pobytu w żadnym urzędzie, nie chodzi za mną żaden tajny policjant – to jest wolność i uświadomiłem to sobie całkiem niedawno.

Moim największym odkryciem podczas tych 20 lat wolności jest to, że nie czuję się do końca w Polsce dobrze. Obawiam się, że gdyby nie przyjazd do Czech, moja podświadomość nigdy nie dopuściłaby tej myśli do świadomości.

Dla Polaka poczucie, że nie jest stuprocentowym Polakiem to świętokradztwo. Grzech śmiertelny. Rodzaj wstydliwej choroby. Nikt normalny u nas nigdy by tego publicznie nie powiedział. W moim kraju („Nie rzucim ziemi skąd nasz ród…” – tak zaczyna się pieśń, którą musi znać każde dziecko) jest to tak straszna myśl, że jej ujawienie można porównać tylko z przyznaniem się do morderstwa, do pedofilii lub do ateizmu.

„Błagam Cię, mówi moja 73-letnia mama, nigdy nie przyznawaj się publicznie, że jesteś ateistą. To by była dla mnie katastrofa. To by znaczyło, że całe moje życie jest na nic. Że cię nie wychowałam jak trzeba. Nie wyszłabym już nigdy na ulicę, gdybyś powiedział publicznie, że Boga nie ma”.

Dzięki tej wolności, którą poczułem w Czechach, doszedłem do wniosku, że patriotyzmy są skazane na zaniknięcie. Myślę, że już się rozpoczyna proces korzystania z państw jak z towarów. Wybieram sobie to państwo, które daje mi najlepszą ofertę mentalną i egzystencjalną.

Kim więc jestem? Czechofilem? Czy jakimś krypto-Czechem? (Niestety, z powodów rodzinnych mieszkać w Czechach jeszcze przez jakiś czas nie chcę, ale wiem, że mam taką możliwość. I ta świadomość jest bardzo przyjemna).

Oczywiście, gdy człowiek wyjeżdża za granicę, ma tendencję do traktowania obcego kraju jako teatru: to co tam się dzieje, nie jest dostatecznie moje, nie dotyka mnie osobiście. Może dlatego jest mi w Czechach lżej?

Jeszcze jedna uwaga: można żyć w wolnym kraju, bez paszportu przekraczać granice, ale prawdziwa wolność jest wtedy jak ci ją da własna mama.

4.

Mam jednak z Waszym krajem pewien kłopot.

Od kiedy jako reporter zajmuję się Republika Czeską, gdy tylko napiszę czy to duży reportaż czy maleńki felieton z Czech lub Moraw, zawsze po jego wydrukowaniu dostaję przynajmniej jeden niemiły mail.

W kawiarni, w której Vaclav Havel poznał Olgę – gość dał banknot 2 tys. Kc, kelner wydał mu z 1 tysiąca. „Pan żartuje, umiem odróżniać banknoty” – odparł, kiedy gość stwierdził, że to za mało.

W restauracji, która kiedyś była ulubioną restauracją tłumaczy literatury – podają Mattonkę za 35 Kc, w rachunku wpisują Perlier za 135 Kc. Kiedy gość się zorientuje, każdy kelner zawsze tłumaczy się tak samo: ”Pracuję dopiero pierwszy dzień”.

W pizzerii, która szczyci się tym, że jest najbliżej mostu Karola – jeśli obsługują grupę większą niż 4 osoby, dopisują do rachunku po dwie trzy wody mineralne dodatkowo lub dwa, trzy piwa. Na negatywną reakcję gości menager mówi wprost, że najlepiej, aby sobie już poszli do domu.

W gospodzie, gdzie sławne piwo wyrabia się od 1499 roku – ponieważ goście nie znają czeskiego, nie są w stanie zorientować się, że kelnerzy przemawiają do nich pieszczotliwym tonem: „Proszę piwko, ty głupolu, kretyniątko ty jedne...”. Przy wejściu podają kieliszek Becherovki i zachwyceni takim bonusem na początek, wypijamy, by dopiero na rachunku zobaczyć, że ma on swoją cenę. Kelner potem chętnie wyjaśni nam: „Mam dwoje dzieci do wyżywienia a pan by chciał, żeby ta Becherovka była za darmo!”.

W kawiarni, która mieści się w pałacu, zbudowanym przez dziadka pana prezydenta, naprzeciwko św. Vaclava od Davida Cernego – do dwóch wypitych win doliczają trzecie. Na protest gościa, barman odpowiada po czesku: Polibte nam prdel. (Gość nie zna czeskiego, ale zapisał sobie to zdanie, żeby mnie spytać, co to znaczy).

Od kiedy zajmuję się Czechami i sławię Pragę, takich informacji mam setki. Sam byłem okradziony w knajpach w centrum siedem razy. (Nigdy zaś nie zdarzyło mi się być oszukanym na "niesławnym" Żiżkovie; jak tylko mogę właśnie tam chodzę na obiady, najczęściej do Greka (Kostnické náměstí 3; U modrého moře - przypisek dla czytelników polskich). Wiem, że w centrum tak samo oszukuje się tam Polaków jak i inne nacje. Młodym kelnerom i barmanom, a także właścicielom tych lokali wydaje się, że ci turyści nigdy już do nich nie wrócą ze swojej zagranicy, więc można ich oszukać.

Albo nie wydaje im się nic.

Ci młodzi prascy kelnerzy nie mogą pamiętać komunizmu. Kto ich więc zdeprawował?

Powiedziałem kiedyś jednej młodej kelnerce, że w centrum Pragi mogą do rachunku w knajpie dopisać nawet datę urodzenia.

„To znaczy ja widzę to tak, że jest wolność” – odparła.

„I jak pani tę wolność rozumie?” – spytałem oszołomiony.

„No jak nas oszukają w jednej knajpie, mamy wolny wybór, możemy sobie pójść do innej”.