"Wszystko to jakieś śliskie"

Dostałem dzisiaj list.

Lubię takie listy, dzięki którym mogę się zastanowić, czy to co robię, ma sens. A najbardziej lubię jak ktoś poddaje w wątpliwość to, co robię, bo dzięki temu mogę sobie zdefiniować na nowo wszystko.

Napisała pani Julia:

Chciałabym podzielić się z Panem pewnymi wątpliwościami dotyczącymi reportażu, które nie mogą dać mi spokoju.

Chodzi o wątpliwości natury moralnej w odniesieniu do pracy reportera. Choć staram się oczytywać, osłuchiwać z tym, co mówią uprawiający ten zawód ludzie, to jednak nieprzerwanie coś mnie dręczy... Skoro bohater oddaje swoje życie, swoją tragedię, historię autorowi reportażu, czy to w porządku, że ten przetwarza ją, układa w zdania, redaguje, w końcu na niej zarabia?

Wciąż wydaje mi się to dwuznaczne. Z jednej strony bohater niby wie, na co się decyduje, zgadzając się na tekst, ale... czy aby na pewno wie? I nawet jeśli jego historia może być ostrzeżeniem (nauką, wstrząsem etc.) dla bardzo wielu czytelników, czy mimo wszystko nie dzieje się to kosztem tego jednego człowieka, który powierzył obcemu przecież człowiekowi ważny fragment życia?

Przychodzi reporter. Poświęca obcemu człowiekowi swój czas, uwagę. Pyta, słucha, chyba się przejmuje, no bo jak inaczej... Może nawet nie śpi w nocy. A potem wraca do Warszawy, odbiera pieniądze za tekst i zapomina. Wiem, że nie mógłby inaczej, nie mógłby kolekcjonować w swojej głowie tragedii wszystkich swoich bohaterów, bo by zwariował. A jednak reporter wraca do swojego życia, a bohater zostaje tam, gdzie był, z tymi samymi problemami.

Wszystko to jakieś śliskie.

Julia Jonek

Pani Julio,
bohater musi wiedzieć, co reporter mu robi. Reporter musi mu to uświadomić. Nie można wyssać z rozmówcy wszystkiego, trzymać go w niewiedzy co do skutków, a potem pozostawić na pastwę czytelników.

Bohater musi wiedzieć, co go czeka i na co się naraża. Za tę jego wiedzę odpowiada reporter i nie ma prawa go narażać. Musi zrobić wszystko, żeby np. bohatera zakamuflować. Chyba, że zagrożenia nie ma, jest przecież mnóstwo szczerych tekstów z prawdziwymi nazwiskami, które nie mają złych skutków. Cały mój „Gottland” ma prawdziwych bohaterów (i tych głównych, i rozmówców, którzy o bohaterach głównych opowiadają).
Najczęściej potrzeba wypowiedzenia się, odreagowania, oczyszczenia, jest w bohaterze tak silna, że zgadza się on na to, że reporter o nim otwarcie napisze.
Ale opowiadanie może czasem boleć. A jak powiedział jeden z dokumentalistów filmowych - musi czasem boleć.

Gdybyśmy mieli takie dylematy, które ma Pani ("Skoro bohater oddaje swoje życie, swoją tragedię, historię autorowi reportażu, czy to w porządku, że ten przetwarza ją, układa w zdania, redaguje, w końcu na niej zarabia?"),  to chyba nie powstałaby nigdy żadna literatura. (Nie mówię, że reportaż jest literaturą  w ogóle, czasem, rzadko, bywa nią). Jeśli pisarz czerpie z życia, to kto jest właścicielem tej historii: pisarz czy życie?

Singer: żywił się życiem; z tego, co wiem mało wymyślał. Gdybyśmy szli tropem Pani obaw, to czy mamy prawo czytać dziś jego opowiadania?
Czy po 80, 90 latach Jakiel Ciasto, Karola Lipińska-Kohen, Moryc Szapiro... - realni ludzie, o prawdziwych nazwiskach - nie są za każdym razem, kiedy czytelnik otworzy książkę, pozbawiani godności i prawa do tajemnicy? A jednak czytamy Singera.

Ma Pani obiekcje?

Może powinniśmy je mieć. Dlaczego ich więc nie mamy?

Bo obdarzyliśmy pisarza zaufaniem. Wierzymy, że tak zakamuflował te postaci, tak pozmieniał szczegóły, że możemy wchodzić każdego wieczoru z naszymi okularami i herbatą w ich życie.

A może nie wierzymy, że to wszystko prawda...

Kiedy pracowałem w tv, czasem ludzie na ulicy nie przyjmowali do wiadomości, że jestem realną osobą, traktowali mnie jakbym był w telewizorze i ich nie widział, nie słyszał. Może zachodzi ten sam mechanizm, kiedy otwieramy książkę? Wszystko staje się kreacją, a nie prawdą, którą ktoś wyrwał sobie z serca.
A może - czytając Singera - mamy podświadomą nadzieję, że opisał ekshibicjonistów, jakieś sławne na Placu Grzybowskim osoby, które na prawo i lewo opowiadały o swoim życiu, czyniąc je własnością publiczną Warszawy, więc pisarz nie zrobił im wielkiej krzywdy, a może nawet przez opisanie uwznioślił, uchronił od zapomnienia?

Czasem reporter ma bohatera nieżyjącego (ja często). I on już nic nie może. Biorę sobie jego życie i przetwarzam po swojemu (Hanna Krall stawia to jako warunek żyjącemu bohaterowi; reporetrka pokaże go tak jak go widzi, a on nie ma prawa ingerować w tę wizję, w przeciwnym razie H.K. nie pisze o nim; i ludzie nie chcę się wycofywać z reportaży Hanny Krall, mimo niepewnego dla nich efektu), a więc biorę sobie jego życie i przetwarzam po swojemu, a on nie napisze sprostowania, bo jest martwy.

(Odrębny temat: które spojrzenie bohatera jest bardziej uprawnione do publikacji: to jak on sam widzi siebie czy to jak go widzi reporter? Najczęściej mieszamy obie. Jednak rozmówcy często życzą sobie a przynajmniej wyobrażają, że reporter musi pisać o nich tak jak oni siebie widzą. Ale to na marginesie tego wywodu).

Wracam do bohatera, który nie żyje.

Raz, kiedy pisałem o nieżyjącym bohaterze („Łowca tragedii”) miałem wątpliwości, czy mam prawo upublicznić wszystko, co wiem, ba: wszystko złe, co o nim wiem. I spytałem o zgodę córki bohatera. Dałem im cały reportaż do przeczytania przed drukiem.
Drugi raz, kiedy pisałem o chłopcu, który popełnił samobójstwo („Film się musi kręcić”), miałem wątpliwość, czy mogę opowiadać o jego życiu bez jego zgody. A ponieważ utożsamiłem się z nim i miałem wrażenie, że piszę o sobie (tak podobne było nasze dziecinstwo), było to silniejsze ode mnie: musiałem napisać. Starałem się jednak napisać tekst tak, żeby go ZROZUMIEĆ. Żeby nie miał pretensji... Ale prawdopodobnie się usprawiedliwiam.

To podstawowe moje odkrycie w tym zawodzie: Bohater  ZROZUMIANY, nie ma pretensji.
(Mówię teraz o bohaterze żyjącym).

Może inni reporterzy przeżywają proces zbierania materiału, ja niewiele przeżywam (w sensie w jakim Pani pisze o przejmowaniu się). Mam emocje związane raczej z tym, czy wyjdzie mi dobry tekst.

Przeżywam, czy czytelnik będzie przeżywał.

Nie chcę nikogo oszukiwać, że jest inaczej. Wydaje mi się, że potrafię być jak chirurg, jak lekarz, którzy nie przyjmuje dramatu do siebie, bo nie zrobiłby operacji. Ja przeważnie wiem, kiedy czytelnik przy czytaniu zaśmieje się, ale ja się nie śmieję. Wiem, kiedy czytelnika przejdzie dreszcz (nie mam w swoich tekstach tych momentów znów tak dużo), ale on mnie nie przechodzi. Mnie poruszają filmy w kinie, ale nie historie, które ja piszę.

Płaczę tylko przy cudzych książkach.

Kiedy bohater mi się zwierza z makabrycznej rzeczy, to moja pierwsza myśl jest taka: czy to wystarczający obraz? Czy przekonam nim czytelników. Czy da się z tego coś ułożyć i jakie jeszcze szczegóły są potrzebne.
Oczywiście mówię o procesie zbierania materiału, nie o sytuacji, kiedy zwierza mi się ktoś bliski. Bardzo oddzielam pracę od życia osobistego. Tego "czułego chłodu" w życiu prywatnym nie mam. Nawet muszę powiedzieć, że jestem facetem bardzo skłonnym do wzruszeń i łez w oczach.
Czuły chłód - to chyba najlepsze określenie. Nie wyobrażam sobie, żeby ktoś pracował inaczej, bo nie powstałby reportaż.

Mam kolegów, którzy mówią, że niosą ze sobą cierpienie bohaterów. Nie znam tego uczucia.

"Reporter wraca do domu, a bohater zostaje tam, gdzie był, z tymi samymi problemami..." Nie napisałem zbyt wielu mocnych tekstów, nie piszę reportaży psychologicznych, wolę typ historyczno-obyczajowo-społecznego eseju na czyjś temat, ale wiem jedno: po DOBRYM tekście, Pani Julio, bohater nie może zostać tam, gdzie był. Jak tekst jest przeciętny, to tak, może zostać. Ale trzeba pisać tak, żeby biedny myślał, że pieniądze, a głodny, że jedzenie.

Najważniejsza zasada przy pisaniu reportażu: NIE KRZYWDZIĆ. Ex equo z zasadą: NIE NUDZIĆ.
Czasem ta druga narusza tę pierwszą, a pierwsza drugą.

Reporter czasem narusza tabu, narusza prywatność, narusza dobry smak, ale uważam, że powinien mieć na to solidne uzasadnienie. A najlepiej wyższy interes społeczny powinien nad tym się unosić.

Jeśli się unosi tylko interes "literacki", estetyczny, to lepiej zrezygnować z odsłaniania bohatera.

Tyle mojej odpowiedzi.

Może ktoś coś tutaj doda do tej naszej korespondencji, dlatego ją publikuję (za p. Julii zgodą).

Szcz.