Könyvjelző 2009/03-04

W życiu poza życiem 

W krajach byłego bloku socjalistycznego zawsze zwracaliśmy się z większym zaufaniem ku wymyślonym historiom, mimo, że nasze codzienne doświadczenia były bogatsze i przeważnie nieobliczalne, czasem bardziej absurdalne niż najdziksza fikcja.  Jednakże wtedy na drodze non-fiction stała cenzura, która jak wiemy oficjalnie nie istniała (kolejny argument przemawiający za absurdalnością naszej rzeczywistości). Przy tym ideologowie partyjni ciągle wzywali pisarzy, żeby „wyszli” do życia. Jeśli ktoś to wziął na poważnie (np. początkowo Örkény Istvan, Karinthy Ferenc, później Moldova György) i opisał to, co widział, lądował w końcu w koszu na śmieci bądź wywoływał skandal.//

Dziś, mimo że zlikwidowano wszelkie przeszkody związane z publikacjami, możemy zauważyć, że gatunek reportaż dotyczący naszej wspólnej przeszłości czy teraźniejszości, właśnie wtedy, kiedy już otwarcie można mówić o wszystkim, wydaje się więdnąć. Ciężko spojrzeć prosto w oczy naszej przeszłości. Chcielibyśmy, aby półmrok dobroczynnego zapomnienia pokrył socjalizm i nasze większe bądź mniejsze kompromisy, czasami grzechy.//

Chyba to nie przypadek, że o niedawnej przeszłości czechosłowackiej pisze nie Czech i nie Słowak, lecz polski pisarz. Urodzony w 1966 r., Mariusz Szczygieł napisał najbardziej wszechstronne, najgłębsze i najbardziej bezlitosne sprawozdanie. Jego pióro nie było bowiem spętane narodowymi uprzedzeniami, obawami bądź ograniczeniami. Spokojnie, bez uprzedzeń mógł obserwować kraj będący w stosunkach „przyjacielskich” z jego ojczyzną. Nie musiał się pilnować żeby nie odebrano go jako kogoś, kto własne gniazdo kala. Polski publicysta wykorzystał szansę i dzięki temu możemy przeczytać najbardziej elektryzującą, najbardziej ekscytującą, najbardziej bezlitosną a jednocześnie przemiłą i z dystansem osądzającą pracę o niedawnej przeszłości sąsiedniego kraju.//

„Dobry reportaż to taki, który można czytać tak jak powieść” – powiedział Szczygieł w wywiadzie udzielonym dla niemieckiego czasopisma, i jeśli to prawda, możemy przytaknąć: Gottland (Mihályi Zsuzsa poświadcza swoją znajomość materiału w tłumaczeniu) można uznać za powieść. „Dobry reportaż powinien być zaskakujący i nieprzewidywalny. Powinien zawierać wiele szczegółów, które z jednej strony pozwolą czytającemu przybliżyć się do głównych bohaterów, z drugiej strony powinny być metaforycznie zrozumiałe” – kontynuuje Szczygieł, i urzeczywistnia to na stronach Gottlandu, którego tytuł inspirowany jest nazwą muzeum słynnego czechosłowackiego piosenkarza, Karela Gotta.//

Wyczucie proporcji – to chyba pierwszy sygnał, który przyszedł mi do głowy, kiedy przeczytałem do końca tę wspaniałą pracę. Szczygieł w zadziwiający sposób wie, jak trzeba dozować fakty oraz kiedy te wywody należy przerwać jedną bardziej liryczną, bądź literacką wstawką, tak aby czytelnik nie utopił się w konkretach.// 

W pierwszej części – być może najgłębszej – opisano historię legendarnej rodziny producentów butów Bata, od założenia firmy w XIX wieku do czasów dzisiejszych. Mierząc proporcjami reportażu Gottland , taka powieść jest obszerną sagą nieopisanych dziejów Czech, bowiem pod pretekstem rodziny Bat’ów, którzy z każdym reżimem współżyli w dosyć jaskrawy sposób, możemy się dowiedzieć prawie wszystkiego o historii kraju. Pisarz nie przepycha się naprzód, jego wyczucie proporcji chroni przed przesadą, w sumie opisuje lub domyśla się faktów, a orzekanie wyroków pozostawia w większości czytelnikowi.//

Za tą rezygnacją stoi ogromna wiedza i znajomość życia, mądre trzymanie dystansu, to już prawie chłodna rezygnacja. Ten długi reportaż poprzedza inny, ledwie dziesięciolinijkowy wywód o praskim pałacu Lucerna - kolejny tryumf wyczucia proporcji. Chłodny głos pisarza tylko czasem rozgrzewa się, na przykład jeśli jest mowa o kobietach haniebnie zamęczonych przez przeróżne totalitarne systemy – czego najbardziej wstrząsającym przykładem była historia życia światowej sławy czeskiej aktorki Lidy Baarovej. To tylko kobieta – tak zatytułowany został rozdział o kobiecie, której jedynym skarbem była jej uroda, a która została najpierw odepchnięta przez Goebbelsa a potem przez niemal każdego mężczyznę. „To tylko kobieta” – brzmi  pierwsze zdanie. Tak, ale „nikt nie wspomniał o tym, że to właśnie mężczyźni doprowadzili ją do upadku” - mówi zdanie ostatnie. Dzięki niemu widzimy, jak ważne dla Szczygła jest zakończenie. Tak samo jak pierwsze zdanie. Zawsze pisze te dwa zdania najpierw, a potem próbuje połączyć je ze sobą opowieścią. Szczygieł mógłby być równie doskonałym dramaturgiem.//

Czytając ten reportaż, nie sposób oprzeć się wrażeniu, że nie zaszkodziłoby, gdybyśmy my realizowali stare, ale jakże aktualne hasło: pisarze, wyjdźcie do życia!

Bán Zoltán András

KINT AZ ÉLETBEN AZ ÉLETBEN

Könyvjelző 2009. március--április)

A volt szocializmus országaiban mindig is nagyobb bizalommal fordultunk a kitalált történetek felé, annak ellenére, hogy mindennapos tapasztalataink szerint az itteni valóság mindig gazdagabb és főként kiszámíthatatlanabb, netán abszurdabb volt akár a legvadabb fikciónál is. Igen ám, de az adott helyzetben non-fiction útjába állt a cenzúra, amely – tudjuk – nem is létezett hivatalosan, íme, egy újabb csattanós érv valóságunk abszurditása mellett. És noha a párt ideológusai folyvást arra bíztatták az írókat, hogy menjenek ki az életbe, ha valaki komolyan vette ezt (például korábban Örkény István vagy Karinthy Ferenc, később Moldova György) és megírta, amit látott, az papírkosárba került vagy botrányt okozott.//

Mára ugyan tökéletesen elhárultak a publikációs akadályok, mégsem észleljük, hogy a közelmúltunkkal vagy jelenünkkel foglalkozó riport különösen kapós műfaj lenne, sőt egyenesen elsorvadni látszik, éppen akkor, amikor már nyíltan lehetne beszélni mindenről. De nehezen vagy vonakodva nézünk szembe múltunkkal, és szeretnénk, ha a jótékony feledés homálya borítaná a szocializmus alatt kötött kisebb-nagyobb kompromisszumainkat, netán bűneinket. Így aztán aligha véletlen, hogy a csehszlovák közelmúltról nem egy ottani, hanem egy lengyel szerző, az 1966-ban született Mariusz Szygieł írta,a legátfogóbb, legmélyebb, legkíméletlenebb jelentéseket, hiszen Szczyigieł tollát nem gátolták nemzeti elfogultságok, félelmek vagy gátlások, ő elfogulatlanul nézhette a hazájával „baráti” viszonyban álló országok egyikét, s még attól sem kellett tartania, hogy netán megbélyegzik, mint olyasvalakit, aki a saját fészkébe piszkít. A lengyel publicista élt az eséllyel, kötet az egyik legfelvillanyozóbb, legizgalmasabb, legarányosabb, legkíméletlenebb, ugyanakkor visszafogott és a leírtak felett méltányosan ítélkező munka, melyet térségünk közelmúltjáról olvashatni.//

„Egy jó riport úgy olvasható, mint egy regény” – mondta Szczygieł egy német lapnak adott interjújában, és ha ez igaz, akkor rábólinthatunk: a Gottland (Mihályi Zsuzsa nagy anyagismeretről tanúskodó fordításában) valóban regénynek is befogadható, de persze az is megtalálja a számítását, aki pusztán dokumentumanyagnak kezeli. „Egy jó riport legyen meglepő és nem előrelátható. Tartalmazzon sok részletet, amelyek egyrészt megengedik az olvasónak, hogy közel kerüljön a főszereplőkhöz, ám másrészt metaforikusan is érthetők” – folytatja Szczygieł, és ez is megvalósul a Gottland lapjain – címét egyébként a híres csehszlovák táncdalénekes, Karel Gott múzeumának neve ihlette.//

Arányérzék – talán ez lenne az első jelző, mely eszembe jutott, amikor végigolvastam ezt a nagyszerű munkát. Szczygieł ugyanis bámulatosan ért ahhoz, hogyan kell adagolnia tényeket, és mikor kell azok folyamát megszakítani egy-egy lírikusabb vagy irodalmiasabb betéttel, nehogy az olvasó belefulladjon a konkrétumokba. A kötet első – talán legmélyebb – írása a legendás cipőgyáros família, a Bata család történetét dolgozza fel a 19. századi cégalapítástól egészen napjainkig. A Gottland arányaival mérve ez amolyan nagyregény, a megíratlan átfogó cseh saga, hiszen Batáék ürügyén –akik az összes rezsimmel élénk kapcsolatban álltak – majdnem mindent megtudhatunk az ország történelméről. A Balzac tollára méltó eseményfolyamot Szczygieł rövidke, egy-egy találó címmel ellátott anekdota-futamokban adja elő, mintegy megpendítve pusztán a szimfonikus kidolgozásra is alkalmas témák százait. Az írónak esze ágában sincs előretolakodni, arányérzéke megóvja a túlzott szerepléstől, mindössze leírja vagy megsejteti a tényeket, és az ítéletalkotást többnyire az olvasóra bízza.//

Hatalmas tudás és életismeret áll e lemondás mögött, bölcs távolságtartás, már-már hideg rezignáció. Ezt a hosszú riportot –nagyon mélyértelműen – egy alig tízsoros szösszenet követi a prágai Lucerna palotáról, az arányérzék újabb diadalaként. Az író hűvös hangja csak ritkán forrósodik át, például, ha a különféle totális rendszerek által gyalázatosan meggyötört nőkről esik szó – ennek legmegrázóbb példája a világhírű cseh színésznő, Lída Baarová élettörténete. Csak egy nő – hangzik az írás címe, de ezt a nőt, akinek egyetlen kincse és átka a szépsége volt, kizsigerelte előbb Goebbels és aztán szinte mindenki hímnemű egyed. „Csak egy nő” – szól az első mondat. Igen, de „nyilván senki nem mondta, hogy akik a bukását okozták, mind csak férfiak voltak”, hangzik a zárómondat, és ebből azt is láthatjuk, milyen fontos Szczygiełnek a befejezés. Éppúgy, mint a kezdőmondat. Mindig ezt a kettőt írja le először, és aztán köti össze őket magával a történettel. Szczygeł dramaturgnak is tökéletes.//

Kötetét olvasva csak az juthat eszünkbe, hogy nálunk sem ártana megfogadni a régi, de ma igencsak érvényes jelszót: írók, menjetek ki az életbe!

Bán Zoltán András